Gdzie kręcono film Sami swoi? Poznaj miejsca nagrań

Film Sami Swoi (1967) kręcono głównie w dolnośląskich Dobrzykowicach, a ważne sceny powstały także w Lubomierzu, Czernicy Wrocławskiej i kamieniołomie Stary Łom w Strzeblowie. Te miejsca do dziś można odwiedzić i dosłownie stanąć przy filmowym płocie Kargula i Pawlaka. Jeśli chcesz zobaczyć Krużewniki na własne oczy i przejść śladem bohaterów, w tym tekście znajdziesz konkretne wskazówki i lokalizacje.

Gdzie naprawdę leżą filmowe Krużewniki?

Wieś Krużewniki, w której toczy się akcja filmu Sami Swoi (1967), nie istnieje na mapie – to nazwa wymyślona na potrzeby scenariusza Andrzeja Mularczyka. Za Krużewniki „zagrały” dolnośląskie Dobrzykowice w gminie Czernica pod Wrocławiem. To tutaj Sylwester Chęciński – reżyser trylogii – znalazł dwie zagrody stojące niemal „drzwi w drzwi”, które idealnie nadawały się na domy Kargula i Pawlaka.

Reżyser szukał gospodarstw, które miały wspólne cechy: podobny układ zabudowań, domy zwrócone frontami do siebie oraz przestrzeń na filmowy płot i zaminowane pole. Na wsi rzadko budowano domy „twarzą w twarz”, dlatego wybór podwrocławskich zabudowań był dla ekipy prawdziwym odkryciem. Plenery Krużewnik to jednak nie tylko ta jedna ulica – ekipa jeździła po całym Dolnym Śląsku, aby znaleźć młyn, dworzec, kamieniołom czy miasteczko z odpowiednim klimatem lat 40. i 50.

Krużewniki z filmu nie istnieją naprawdę – ich filmowy obraz stworzyły głównie Dobrzykowice, Lubomierz, Czernica Wrocławska i Stary Łom w Strzeblowie.

Jakie miejsca w Dobrzykowicach pojawiają się w filmie?

Najwięcej scen do Sami Swoi (1967) powstało właśnie w Dobrzykowicach. To dziś spokojna wieś, ale w świadomości widzów funkcjonuje jako najbardziej „filmowa” miejscowość Dolnego Śląska. Najważniejszym punktem jest ulica Szkolna – tam stoją domy, które „zagrały” zagrody Pawlaków i Kargulów, a ich wygląd zmienił się przez blisko 60 lat zaskakująco niewiele.

Dom Kargula, z czerwonej cegły, wciąż łatwo rozpoznać po bryle i usytuowaniu względem drogi. Mieści się tam Fundacja Sami Swoi, a we wnętrzu przygotowano izbę pamiątek z rekwizytami z planu, fragmentem płotu i poniemieckim rowerem. Z kolei u „Pawlaków” nadal można zobaczyć drewniany ganek tonący w kwiatach – ten sam, na którym Leonia Pawlak trzymała w ręku granat, mówiąc słynne: „Sąd sądem, a sprawiedliwość musi być po naszej stronie”.

Co można dziś zobaczyć w Dobrzykowicach?

Dla fanów filmu przygotowano w miejscowości cały mały szlak. Przy wjeździe stoją tabliczki kierujące do domów Kargula i Pawlaka, a Dobrzykowickie Stowarzyszenie Samych Swoich zamontowało tablice informacyjne w konkretnych punktach planu. Na ulicy Krótkiej da się rozpoznać staw w centrum wsi, widoczny w tle kilku scen.

Na głównej drodze, obok kościoła, ustawiono pomnik dwóch zwaśnionych sąsiadów – oczywiście oddzielonych płotem. W Dobrzykowicach jest też ulica „Sami Swoi” oraz skwer imienia Sylwestra Chęcińskiego z figurami głównych bohaterów. Filmowy dom można zwiedzać – trzeba jedynie wcześniej umówić się z obecnym właścicielem, bo to wciąż prywatne gospodarstwo.

Jak powstawały sceny w zagrodach?

Zabudowania w Dobrzykowicach posłużyły głównie jako zewnętrzny plan zdjęciowy. Wnętrza domów Pawlaków i Kargulów powstały już w atelier Wytwórni Filmów Fabularnych we Wrocławiu – pomieszczenia były zbyt ciasne, by zmieścić kamery, oświetlenie i całą ekipę. Mimo to widz ma wrażenie, że wszystko dzieje się naprawdę w tych wiejskich chałupach, bo twórcy zadbali o spójność detalu: układ okien, drzwi i charakterystycznych ganków.

Dwa domy przy ulicy Szkolnej w Dobrzykowicach stały się sercem Krużewnik – ich podwórza oglądamy na ekranie przez większość z 81 minut filmu.

Gdzie kręcono sceny w miasteczku i na dworcu?

Sceny dziejące się w miasteczku powstały w dolnośląskim Lubomierzu. Rynek, kamienice i wąskie uliczki idealnie oddały klimat małego powojennego miasteczka. To tutaj rozgrywa się m.in. filmowy targ, na którym Witia kupuje kota „z centralnej Polski” i oddaje za niego rower oraz dwa worki pszenicy. Dziś na rynku stoi pomnik Kargula i Pawlaka, a w jednym z najstarszych budynków – Domu Płócienników – działa Muzeum Kargula i Pawlaka.

W muzeum można zobaczyć rekwizyty z planu: filmowy karabin, z którego „zamek wylatał”, granat do świątecznego ubrania, fragment płotu, a nawet ziemię z „Krużewnik”. Zdjęcia z planu, plakaty i fotosy pokazują, jak wyglądała praca ekipy, kiedy Wacław Kowalski (Kazimierz Pawlak) i Władysław Hańcza (Kargul) tworzyli swoje najsłynniejsze role.

Stacja Czernica Wrocławska

Film otwiera scena przyjazdu Jana (Johna) Pawlaka do Rudnik. Ten fragment kręcono na stacji Czernica Wrocławska, około 20 km od Wrocławia. Dworzec w niewielkiej miejscowości znakomicie wpisywał się w realia powojennych Ziem Odzyskanych – prosty budynek, torowisko, peron z zegarem. To tu pojawia się ujęcie, w którym zegar peronowy „magicznie” zmienia godzinę z 4:30 na 2:30 – jedno z najsłynniejszych wpadek montażowych w całym filmie.

Scena przyjazdu pociągu do dziś porusza widzów, bo przypomina realne historie repatriantów. Halina Trojanowska zwracała uwagę, że losy mieszkańców Czernicy po 1945 roku były bardzo podobne do losów filmowych Pawlaków i Kargulów – na stację naprawdę przybywały transporty z Kresów.

Kamieniołom Stary Łom w Strzeblowie

Jedna z najbardziej pamiętnych scen to ucieczka na koniu Witii i Jadźki, którzy próbują wyrwać się spod wpływu skłóconych rodziców. Ten pełen emocji fragment nakręcono w granitowym kamieniołomie Stary Łom, zwanym też Jeziorem Wyspowym, w dawnej wsi Strzeblów u stóp Ślęży. Surowe ściany wyrobiska i lustro wody stworzyły niezwykłe tło dla konfliktu dwóch rodzin.

Obecnie teren należy do Strzeblowskich Kopalni Surowców Mineralnych, więc nie jest ogólnodostępny – wstęp mają jedynie wędkarze z koła SKSM „Stary Łom”. To sprawia, że filmowe ujęcia z końskiej ucieczki są dziś jedną z nielicznych okazji, by zobaczyć to miejsce z bliska.

Jak film „Sami Swoi” łączy się z nowszym prequelem?

Trylogia o Kargulu i Pawlaku – Sami Swoi (1967), „Nie ma mocnych” i „Kochaj albo rzuć” – doczekała się w 2024 roku prequela zatytułowanego Sami Swoi. Początek. Nowy film, oparty znów na scenariuszu Andrzeja Mularczyka, pokazuje losy obu rodzin przed przesiedleniem z Kresów na Dolny Śląsk. Zamiast powrotu do Dobrzykowic twórcy sięgnęli po inną przestrzeń – skansen w regionie świętokrzyskim.

Główną lokalizacją zdjęć do prequela stał się Park Etnograficzny w Tokarni, będący częścią Muzeum Wsi Kieleckiej. To rozległy teren o powierzchni 65 ha, gdzie zgromadzono dziesiątki zabytkowych obiektów – od młynów i wiatraków, po kuźnie, domy i całe zagrody z różnych subregionów Kielecczyzny. Plan filmowy zyskał dzięki temu gotową scenografię odtwarzającą realia XIX i XX‑wiecznej wsi.

Tokarnia jako filmowa wieś z Kresów

Park Etnograficzny w Tokarni został zaprojektowany przez etnografa Romana Reinfussa tak, by odtworzyć typowy układ osadniczy wsi z Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej, Wyżyny Sandomierskiej i Niecki Nidziańskiej. Dla ekipy prequelu to duża wygoda – w jednym miejscu można było zbudować różne etapy życia bohaterów, od podwórza po gospodarcze zabudowania. Po premierze w 2024 roku widzowie szybko zauważyli, że klimat skansenu idealnie pasuje do młodości Pawlaków i Kargulów.

Tokarnia jest udostępniona zwiedzającym przez cały rok. W sezonie zimowym (listopad–marzec) można wejść od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–15:00, przy czym kasy otwierają się i zamykają pół godziny wcześniej. Bilet normalny kosztuje 13 zł, ulgowy 8 zł, są też warianty rodzinne oraz z Kartą Seniora. W poniedziałki wstęp jest bezpłatny, ale bez możliwości zwiedzania wnętrz budynków – wtedy można zobaczyć scenerię z filmu głównie z zewnątrz.

Jak zmieniało się filmowe dziedzictwo „Samych swoich”?

Choć film powstał w 1967 roku, jego droga techniczna nie zakończyła się na czarno‑białej taśmie. Około 2000–2001 roku obraz poddano cyfrowej koloryzacji. Zajęła się tym hollywoodzka firma Dynacs Digital Studios, pracująca na zlecenie Telewizji Polsat i Studia Filmowego „Oko”. Wersja kolorowa nie trafiła do kin, ale miała premierę telewizyjną 1 kwietnia 2002 roku.

Około 2019 roku film przeszedł kolejną metamorfozę – tym razem zrekonstruowano cyfrowo oryginalną czarno‑białą wersję. W 2020 roku trafiła ona ponownie na ekrany kin, m.in. w warszawskim „Kine Elektronik”, a później na platformę streamingową 35mm.online. Dzięki temu kolejne pokolenia mogą oglądać film w jakości nieporównywalnie lepszej niż w latach 60., przy zachowaniu pierwotnej tonacji i kontrastu.

Od koloryzacji w 2001 roku po cyfrową rekonstrukcję w 2020 – losy filmu pokazują, że „Sami Swoi” są traktowani dziś jak pełnoprawne dziedzictwo polskiej kinematografii.

Nagrody i status kultowy

Film szybko wymknął się z ram zwykłej komedii. Sylwester Chęciński dostał za niego Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki, a w 1978 roku Złotą Kamerę pisma „Film” – już nie tylko za pierwszą część, ale też za „Nie ma mocnych” i „Kochaj albo rzuć”. W 1999 roku, w ankiecie tygodnika „Polityka”, obraz zajął 2. miejsce wśród najciekawszych polskich filmów XX wieku.

W kolejnych latach widzowie przyznali mu Złotą Kaczkę za „najlepszą złotą myśl” („Sąd sądem, a sprawiedliwość musi być po naszej stronie”) oraz Specjalną Złotą Kaczkę dla najlepszej polskiej komedii stulecia. W 2025 roku Sami Swoi (1967) znaleźli się wśród pierwszych 70 tytułów wpisanych na Listę Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako film „wywierający wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Miejsca pamięci związane z filmem

Filmowe lokalizacje żyją własnym życiem. W stodole Kargula w Dobrzykowicach urządzono izbę pamięci z oryginalnymi rekwizytami używanymi przez bohaterów. W Lubomierzu muzeum zgromadziło dziesiątki pamiątek, od drobnych przedmiotów po duże elementy scenografii. Dzięki takim miejscom można zobaczyć, jak ściśle plan filmowy splatał się z prawdziwymi gospodarstwami i domami.

W 2026 roku wyjazd śladami „Samych swoich” to już nie tylko podróż do filmowych Krużewnik. To także spotkanie z konkretnymi ludźmi – potomkami repatriantów, właścicielami domów i społecznikami – którzy dbają, by konflikt o miedzę, krowę i płot wciąż żył w przestrzeni Dolnego Śląska i na ekranie.