Jak nauczyć się pisać opowiadania? Praktyczny poradnik

Masz wrażenie, że w Twojej głowie powstają ciekawe historie, ale na kartce wszystko się rozsypuje? Boisz się, że gubisz się w szczegółach, źle zaczynasz i nie umiesz skończyć opowiadania? Z tego tekstu dowiesz się, jak krok po kroku nauczyć się pisać opowiadania w prosty, przyjazny sposób.

Dlaczego pisanie opowiadań wydaje się takie trudne?

Wiele osób wspomina szkołę tak samo: polecenie „opowiedz” albo „streść” i od razu zimny dreszcz. Jedni milkną, inni piszą długie wypracowania, ale bez ładu i składu. Częsty problem to gubienie się w detalach, brak wyraźnego początku i końca oraz poczucie, że tekst nie przypomina historii, tylko plątaninę zdań. To nie jest wina braku talentu, tylko braku prostych narzędzi.

Dobrym przykładem jest sytuacja, gdy ktoś przed pisaniem czyta ulubioną książkę, jak choćby tom „Jeżycjady” Małgorzaty Musierowicz, a potem pisze na fali świeżo „usłyszanej” prozy. Nagle styl się poprawia, zdania płyną, a opowiadanie brzmi znacznie lepiej. Dzieje się tak dlatego, że mózg naśladuje rytm i strukturę tekstu, który właśnie pochłonął. To pokazuje, jak mocno na pisanie wpływa regularne czytanie dobrych historii.

Mit talentu

Wiele dzieci i dorosłych mówi: „Ja po prostu nie mam talentu do opowiadania”. To blokuje ich już na starcie. Tymczasem dobre opowiadanie składa się z kilku konkretnych umiejętności, które można ćwiczyć jak tabliczkę mnożenia. Chodzi między innymi o planowanie historii, porządkowanie zdarzeń, budowanie zdań pełnych treści i dostrzeganie, co jest ważne, a co zbędne.

Autor poradnika „Warsztat Pisarza” rozbił cały proces na osiem etapów, od krótkiego planu po zmianę punktu widzenia narratora. Dzieci krok po kroku uczą się tam, jak przejść od suchego streszczenia do opowiadania, które rzeczywiście angażuje czytelnika. Skoro one potrafią się tego nauczyć, Ty też możesz potraktować pisanie nie jak dar z nieba, ale jak zestaw ćwiczeń.

Dobre opowiadanie nie spada z nieba – powstaje z małych, świadomie trenowanych umiejętności.

Czytanie jako trening ucha?

Czy zdarzyło Ci się, że po przeczytaniu kilku rozdziałów ulubionej powieści Twoje własne zdania brzmiały lepiej? To nie przypadek. Kiedy czytasz coś, co ma wyrazisty styl, jak powieści Musierowicz, Twój mózg zaczyna „słyszeć” rytm narracji, długość zdań, sposób budowania dialogów. Potem nieświadomie przenosisz to na swoje opowiadanie.

Dlatego regularne czytanie jest jednym z najprostszych treningów dla przyszłego autora. Dobrze sprawdzają się książki z wyraźnymi bohaterami, prostą, ale ciekawą akcją i dialogami, które brzmią naturalnie. Każda taka lektura staje się cichym nauczycielem, który pokazuje, jak tworzyć wciągający wstęp, jak stopniować napięcie i jak zamykać historię w satysfakcjonujący sposób.

Jak zbudować szkielet opowiadania?

Bez planu łatwo wpaść w pułapkę nieistotnych szczegółów. Człowiek zaczyna opowiadać, nagle przypomina mu się coś jeszcze, po chwili skręca w dygresję i gubi główny wątek. Prosty, skrócony plan opowiadania działa wtedy jak mapa. W poradniku „Warsztat Pisarza” taki plan to pierwszy etap nauki, dostępny nawet dla przedszkolaków (gdy ktoś starszy zapisuje ich pomysły).

Plan nie musi być długi. Wystarczy kilka punktów, zapisanych hasłowo na kartce albo na karteczkach typu post-it. Dzięki temu zamiast myśleć o wszystkim naraz, skupiasz się tylko na kolejnym kroku historii.

Krótki plan?

Skrócony plan opowiadania powinien obejmować najważniejsze elementy fabuły. Dobrze, jeśli w kilku słowach odpowiada na pytania: kto, gdzie, po co, co przeszkadza i jak się to kończy. Wiele dzieci, pracując z „Warsztatem Pisarza”, układa plan dosłownie w formie układanki, wycinając i przyklejając elementy historii. Możesz to zrobić podobnie, korzystając z prostego zestawu punktów:

• bohater lub bohaterowie,
• miejsce i czas akcji,
• zadanie lub pragnienie bohatera,
• przeszkoda albo problem,
• rozwiązanie i zakończenie.

Taki plan mieści się na jednej kartce, ale daje wyraźny szkielet całemu tekstowi. Dziecko albo dorosły, który potrafi wymyślić i zapisać te pięć elementów, ma już gotową bazę do opowiadania twórczego. Pisanie staje się wtedy rozbudowywaniem punktów, a nie szukaniem historii w ciemno.

Logiczny porządek wydarzeń?

Następny krok to ułożenie wydarzeń w logicznej i chronologicznej kolejności. W poradniku pojawia się osobny etap poświęcony ćwiczeniu logicznego i chronologicznego porządkowania tekstu. Dziecko ma za zadanie ułożyć rozsypane sceny tak, by opowieść „szła” od początku do końca, bez przeskoków, które czytelnika dezorientują.

Dobrym treningiem jest też krótkie streszczenie opowiadania. Jeśli potrafisz opisać całą historię w trzech, czterech zdaniach, masz dowód, że rozumiesz jej konstrukcję. Taki skrót pomaga zobaczyć, czy gdzieś nie zabrakło ważnego momentu albo czy finał nie pojawia się za szybko.

Plan opowiadania działa jak latarka w lesie szczegółów – pomaga iść prosto do celu.

W zależności od wieku czytającego można korzystać z różnych etapów pracy nad opowiadaniem. Prosty podział może wyglądać tak:

Jak pisać zdania i akapity, które wciągają?

Sam plan to dopiero początek. Trzeba jeszcze zamienić go na zdania, które niosą treść. W „Warsztacie Pisarza” drugi etap poświęcony jest właśnie rozwiniętym zdaniom pełnym treści. Chodzi o to, by nie pisać ogólników, tylko pokazać konkrety: działanie, emocje, obraz.

Weźmy przykład. Zamiast: „Był smutny”, można napisać: „Siedział w kącie i gniotąc w palcach rękaw bluzy, patrzył w podłogę”. Drugie zdanie od razu budzi wyobraźnię. W kolejnym etapie dzieci uczą się układać z takich zdań angażujące wyobraźnię akapity, w których każdy fragment ma swoje zadanie: wprowadza miejsce, opisuje bohatera, pokazuje działanie albo buduje nastrój.

Żeby akapit dobrze działał, warto korzystać z kilku prostych „narzędzi językowych”. Sprawdzają się szczególnie wtedy, gdy chcesz, by czytelnik widział scenę tak wyraźnie, jak Ty w swojej głowie:

• czasowniki pokazujące działanie zamiast samych opisów cech,
• słowa odnoszące się do zmysłów: zapachu, dźwięku, dotyku,
• krótkie porównania i skojarzenia, które coś przybliżają,
• zdania o różnej długości, żeby tekst miał rytm,
• pojedyncze, mocne słowa wyróżnione w akapicie.

Dzięki takim zabiegom zwykłe zadanie domowe zaczyna przypominać prawdziwe opowiadanie. Dzieci szybko zauważają, że czytający bardziej przeżywa tekst, gdy zamiast suchych faktów dostaje małe sceny. To właśnie te sceny składają się później na opowiadanie z efektownym zakończeniem, wysoko punktowane choćby na egzaminie ósmoklasisty.

Jak napisać wstęp, bohatera i zakończenie?

Środek historii bywa najłatwiejszy. Najwięcej problemów sprawia początek i koniec. W poradniku osobne etapy poświęcone są wciągającemu wstępowi, portretowi bohatera i zamknięciu całej historii tak, by zostało po niej wyraźne wrażenie. To trzy miejsca, w których opowiadanie najczęściej traci siłę albo nagle się urywa.

Wciągający wstęp

Dobry wstęp od razu odpowiada na pytanie: „Dlaczego mam czytać dalej?”. Zamiast długich wprowadzeń typu „Pewnego dnia, kiedy świeciło słońce…”, lepiej zacząć od sceny w ruchu, krótkiego dialogu albo zaskakującej myśli bohatera. W „Warsztacie Pisarza” dzieci ćwiczą różne sposoby otwierania historii, żeby zobaczyć, jak bardzo pierwsze dwa zdania zmieniają odbiór całości.

Możesz spróbować takiego ćwiczenia: weź swój plan i napisz trzy różne wstępy do tej samej historii. Jeden zaczynający się od działania, drugi od dialogu, trzeci od krótkiej myśli w głowie bohatera. Potem przeczytaj je na głos i zdecyduj, który najbardziej Cię wciąga. Taki trening buduje uważność na słowa już na samym początku opowiadania.

Portret bohatera

Bez wyrazistego bohatera nawet najlepsza fabuła blednie. W piątym etapie poradnika dzieci uczą się tworzyć krótki portret bohatera, który nie jest tylko listą cech. Zamiast „był miły i odważny”, pojawiają się krótkie scenki pokazujące jego zachowanie. To zupełnie zmienia odbiór postaci.

Dobry portret łączy kilka elementów: wygląd, typowe gesty, sposób mówienia i to, co bohater myśli, ale nie zawsze mówi na głos. W praktyce wystarczą dwie, trzy dobrze dobrane cechy, pokazane w działaniu. Dzieci chętnie rysują swoich bohaterów, wycinają ich z papieru albo opisują na specjalnych kartach pracy. Taki „namacalny” bohater pomaga potem prowadzić historię w spójny sposób.

Efektowne zakończenie

Jak skończyć opowiadanie, żeby czytelnik nie czuł się oszukany? To pytanie wraca bardzo często. W „Warsztacie Pisarza” cały szósty etap dotyczy tworzenia opowiadania z efektownym zakończeniem. Dzieci widzą na przykładach, że zakończenie nie musi być „i wszyscy żyli długo i szczęśliwie”. Ma natomiast pokazać, jak bohater zmienił się dzięki temu, co przeżył.

Dobrym pomysłem jest nawiązanie w finale do pierwszej sceny. Jeśli na początku bohater się czegoś bał, na końcu może zrobić mały krok naprzód. Jeśli coś zgubił, może zyskać coś innego, ważniejszego. Taki „łuk” historii daje satysfakcję czytelnikowi i uczy krytycznego spojrzenia na własny tekst – autor zaczyna widzieć, czy zakończenie naprawdę wynika z wcześniejszych wydarzeń.

Zakończenie to nie tylko ostatnie zdanie. To chwila, w której widać, po co cała historia w ogóle się wydarzyła.

Jak bawić się narracją i trenować opowiadanie ustne?

Kiedy podstawy są już oswojone, przychodzi czas na zabawę formą. Starsze dzieci uczą się w poradniku pisać dialogi, monologi i retrospekcje. Dzięki temu ich opowiadania zaczynają przypominać książki, które znają z biblioteki. Potrafią wpleść w historię rozmowę, wspomnienie z przeszłości albo chwilę, w której bohater mówi tylko do siebie w myślach.

Szczególnie ciekawy jest ósmy etap, dotyczący tworzenia ciekawej narracji i zmiany punktu widzenia. Dziecko może opowiedzieć tę samą scenę raz z perspektywy głównego bohatera, a raz z punktu widzenia innej postaci. Nagle okazuje się, że to, co wydawało się oczywiste, wygląda inaczej, gdy opisuje je ktoś inny. To doskonałe ćwiczenie uważności na słowa i sytuacje.

Zmiana punktu widzenia

Czy ta sama historia opowiedziana przez świadka wydarzeń brzmiałaby inaczej niż z ust bohatera? Zmiana punktu widzenia pozwala zobaczyć, jak ogromny wpływ na treść ma wybór narratora. Dzieci szybko odkrywają, że narrator może coś pominąć, przesadzić albo zupełnie źle zrozumieć sytuację, co daje ciekawy efekt w tekście.

Warto spróbować prostego ćwiczenia: weź krótką scenę, na przykład zgubienie ważnego przedmiotu. Najpierw opisz ją z perspektywy osoby, która zgubiła, a potem z perspektywy kogoś, kto to obserwuje z boku. Takie zadanie uczy elastyczności i sprawia, że narracja staje się dużo bogatsza.

Opowiadanie na głos

Pisanie i mówienie bardzo się wspierają. W ósmym etapie poradnika pojawia się zadanie, w którym dziecko przygotowuje ustną prezentację na podstawie skrótowych punktów planu. Czasem korzysta przy tym z dyktafonu, telefonu lub aplikacji nagrywającej głos. Dzięki temu uczy się opowiadać tak, by słuchacz „widział” historię oczami wyobraźni.

Dobry zwyczaj to czytanie na głos własnych tekstów. Szybko wychodzą wtedy zdania zbyt długie, powtórzenia albo miejsca, w których gubisz się w szczegółach. Głos działa jak lupa – pokazuje, co trzeba uprościć, doprecyzować albo skrócić. Z czasem takie głośne czytanie wyrabia w uchu autora naturalne wyczucie rytmu opowiadania.